Lá Rụng Ngược

Chiếc lá đầu tiên rụng ngược lên trời lúc mặt trời đứng bóng, và Lá Mây là người duy nhất trong buôn ngửa cổ nhìn theo nó.

Lẽ ra giờ này bà con đang quỳ quanh máng nhựa, tay áp vào thành gỗ, chờ giọt nhựa đầu mùa nhỏ xuống. Hồi bà nội cô còn sống, nghi lễ ấy từng khiến cả cao nguyên sáng rực: diều tre thả đầy vành đai gió, nhựa chảy về từ thân cây mẹ đặc như mật, người hát bản trường ca ba trăm khổ tới khi nào máng đầy thì thôi. Năm nay máng đã đặt sẵn, đồng hồ lá đã treo đúng chỗ, chỉ có rừng là không giữ lời hẹn. Nó trút lá sớm hai mươi năm. Và nó trút lá theo hướng sai.

Những chiếc vàng khô bay lên khỏi tán, vượt qua đầu người, biến mất vào nền trời trắng bệch. Gió hút ngược làm cánh diều đứa trẻ tập sự vừa thả đã bị giật cắm phập trở lại mặt đất, tre gãy răng rắc. Một bà mẹ kéo con lùi khỏi mép vực. Người ta bắt đầu nói với nhau bằng cái giọng mà ở buôn Cổi Gió chỉ dành cho những lần cháy nhà.

Bơ Rim, trưởng lão giữ máng nhựa, giơ tay xin trời im lặng. Ông quay về phía Lá Mây, đúng như mọi năm.

"Hát đi, con. Mở đầu bằng khổ gọi mạch."

Lá Mây bước tới trước máng, hít một hơi mang vị nhựa đông trong không khí — thứ mùi đáng lẽ chỉ xuất hiện sau ba ngày mùa rụng lá, không phải ngay bây giờ. Cô mở miệng. Giọng cô là hồ sơ của buôn làng; người Cổi không có chữ, nên trí nhớ của cô được dùng như dao khắc khế ước.

"Nhựa đi từ gốc, về từ ngọn, vay một trả mười, đừng quên tên người cấy..."

Cô dừng giữa chừng. Cổ họng nghẹn lại như thể chính bài hát mắc kẹt ở đó. Khổ thơ thứ một trăm lẻ bảy, cái khổ cha cô truyền lại bằng cách bắt cô ngồi cạnh xác ông suốt một đêm, vốn có thêm một vế cuối: *món nợ chưa trả thì rễ còn nhắc*. Bản mà buôn đang hát ba mùa nay ngắn hơn đúng một dòng. Lá Mây thuộc cả hai bản. Cô thuộc mọi bản, đó là cái tài và cũng là thứ khiến dân buôn khó chịu mỗi khi cô cất tiếng.

"Lời hát không có câu ấy," Bơ Rim nói, vẫn dịu, vẫn cái giọng ngâm thành ngữ mà ông dùng để khép mọi tranh cãi. "Cổ nhân bảo: nước đầy thì đừng hỏi nguồn. Con đứng đó làm gì, máng vẫn cạn."

Máng vẫn cạn. Đó là điều không thành ngữ nào che được.

Buổi lễ tan trong dè dặt. Trong lúc người lớn tranh nhau giải thích bằng đủ mọi cớ — rừng già yếu, trời hạn, tổ tiên giận — Lá Mây đi vòng ra sau thân cây mẹ. Có cái gì đó rỉ ở đó, nhỏ tong tong xuống đất, nhịp chậm của chất lỏng đặc. Cô quỳ xuống, mũi chạm lớp vỏ sẫm màu. Nhựa thật. Nhưng nhựa không chảy từ thân; nó trào ra từ chỗ rễ nổi, nơi một đoạn rễ to bằng cổ tay bị cắt lìa, đầu cắt bịt kín bằng sáp ong, quấn dây đồng hai vòng chắc nịch. Dây đồng không mọc trong rừng. Bàn tay người mới vặn được nút thắt ấy.

Đoạn rễ bị cắt chổng về phía hạ du, hướng mạch rừng lớn. Cây không tự đứt. Ai đó đã ngắt phần nhựa lẽ ra chảy xuống dưới, và làm rất gọn, rất quen tay, kiểu việc phải lặp nhiều lần mới khéo đến thế.

Trong lúc cô còn chống tay nhìn, một chiếc lá khô rơi xuống mu bàn tay — chiếc duy nhất trong buổi hôm ấy rơi đúng chiều. Rồi nó kêu. Tiếng the thé, non nớt, một tiếng oe giống hệt trẻ con mới lọt lòng, phát ra từ mép lá nứt nẻ. Lá Mây đánh rơi nó. Nó lại kêu lần nữa khi chạm rễ. Cô nhặt lên, nắm trong lòng bàn tay, cảm nhận rung động li ti như mạch máu của một sinh vật tí hon. Càng gần rễ, lá càng kêu rõ.

Cô không kể với ai về chiếc lá. Đoạn rễ thì chưa kịp kể, vì tối hôm đó thú đến.

Chúng lên từ đáy rừng, lần đầu tiên leo tới tận vành đai gió, vào lúc người Cổi vốn tin rằng không loài bốn chân nào thở nổi ở độ cao này. Mùi chúng mang theo là mùi đầm nước hạ du, ẩm và tanh, lạ hoắc giữa gió khô của buôn. Chúng không cắn ai. Con đầu tiên xông thẳng tới máng nhựa trống rỗng, hít một hơi dài vào chỗ không có nhựa, rồi bỏ. Cả bầy đứng dọc mép buôn, mắt phản chiếu ánh đuốc, nhìn máng cạn như nhìn cái bát bị kẻ khác ăn hết phần.

Một hình người tách khỏi bầy, tiến vào giữa vòng giáo dân buôn vừa dựng lên. Đó là một thợ săn trẻ, vai trần, nửa mình trái phủ hình xăm hổ đã mờ mất một nửa như thể mực phai từ bên trong. Hắn không rút dao. Hai tay hắn run bần bật, các ngón co quắp như bị ai bẻ khớp từ phía trong, mỗi khi một con thú trong bầy hú lên gần giống tiếng người.

"Chúng nó bắt được thằng Hổ lạc bầy!" ai đó hét lên, và cái tên họ Hổ vừa thốt ra đã làm cả buôn chuyển từ sợ sang giận. Tộc họ Hổ dưới sườn rừng dọa đánh lên cao nguyên đã ba tháng nay, sau khi đàn trâu của họ phát điên lao xuống vực vì mất phương hướng.

Bốn người đàn ông đè gã thợ săn xuống đất. Gã không chống cự. Khi Bơ Rim đến gần, gã ngẩng lên, môi mấp máy một câu không thành tiếng, mắt không nhìn vị trưởng lão mà nhìn qua vai ông, thẳng vào Lá Mây — người đang đứng sau lưng dân buôn, bàn tay nắm chặt chiếc lá khô đã im bặt.

"Vật tế," Bơ Rim phán, giọng đều như đọc một điều khoản cũ. "Giam nó. Mai xử."

Đêm ấy, trong khi dân buôn hò nhau trói kẻ lạ mặt vào cột máng nhựa, Lá Mây nghe thấy một âm thanh khác len qua tiếng người: từ phía đoạn rễ bị cắt sau cây mẹ, rất khẽ, tiếng một thứ gì đó đang đếm. Như rễ bò trong đất, lớp này chồng lên lớp khác, kiên nhẫn ghi lại món nợ mà không ai còn nhớ.